ماهیت اخلاق حرفه ای

علم اخلاق قرن ها قبل از میلاد مسیح در مشاغل و حرف گوناگون وارد شده است. اولین قانون تدوین شده در زمینه اخلاق حرفه ای به سوگند نامه پزشکی بقراط در یونان باستان بر می گردد که در آن وظایف و مسئولیت های اخلاقی پزشکان مشخص شده بود (به نقل از فراستخواه، 1385).

مفهوم اخلاق حرفه ای از مفهوم اخلاق مشتق شده است و عبارت است از قوانین اخلاق حرفه ای است که اصولا از ماهیت یک حرفه یا شغل به دست می آید. لذا اولین وظیفه اخلاق حرفه ای رشد و توسعه قوانینی بر پایه اخلاق در شغل مورد نظر است. در همین راستا و نظر به ضرورت تدوین مولفه های رفتار حرفه ای برای سامان بخشیدن به اصول و ضوابط رفتار حرفه ای، رست (1983) به ارائه چارچوبی برای درک رفتار اخلاقی پرداخت. از نظر او عمل اخلاقی انجام هرگونه رفتاری است که منجر به خیر و صلاح به نفع دیگران باشد. او رفتار اخلاقی را متشکل از چهار جزء می داند که باید توسط افراد قبل از ورودشان به یک عمل ارادی، در مورد یک عمل اخلاقی نتیجه بخش مدنظر قرار بگیرد. این چهار مولفه عبارتند از حساسیت اخلاقی (فرایند تشخیص موقعیت)، استدلال اخلاقی (انتخاب مناسبترین حالت و گزینه)، تصمیم برای انجام راه حل های اخلاقی (توجه به گزینه اخلاقی تر و رعایت آن ها در عمل) و انجام عمل اخلاقی (تثبیت عمل اخلاقی و اینکه شخص باید عمل اخلاقی را واقعا انجام دهد). بر این اساس، به مجموعه ای از کنش ها و واکنش های اخلاقی پذیرفته شده که از سوی سازمان ها یا مجامع حرفه ای مقرر می شود تا مطلوبترین روابط اجتماعی ممکن را برای اعضای خود در اجرای وظایف حرفه ای فراهم آورد را اخلاق حرفه ای می گویند. این اخلاق دربردارنده مجموعه ای از احکام ارزشی، تکالیف، رفتار و سلوک و دستورهایی برای آن ها است (قراملکی، 1388). در حقیقت اخلاق حرفه ای یک فرایند تفکر عقلانی است که هدف آن محقق کردن این امر است که در سازمان ها چه ارزشهایی را چه موقع باید حفظ و اشاعه نمود.

اصطلاح اخلاق حرفه ای به عنوان یکی از ویژگی های سرمایه های انسانی و معنوی هر جامعه یا سازمان و به عنوان نوعی تعهد اخلاقی و وجدان کاری نسبت به هر نوع کار، وظیفه و مسئولیت از قرن 18 و 19 میلادی در ادبیات سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی نویسندگان غربی رایج شد. به زبان دیگر، صداقت در رفتار، گفتار و کردار در هر صنف و شغل و حرفه ای در قالب مرامنامه و منشور اخلاق حرفه ای و میثاق اصول اخلاقی و نوشته هایی شبیه به آن به صورت مکتوب و الزام آورد درآمد.

مطلب مشابه :  تبیینهای خرده فرهنگی از نظر روان شناختی

نکته ای مهمی که در باب اخلاق حرفه ای هنوز در هاله ای از ابهام است، ضمانت اجرایی آن و التزام افراد و سازمان ها به رعایت مفاد آن است. البته ذکر این نکته ضروری است که به دلیل تعدد وظایف و مسئولیت های مراکز دانشگاهی در حوزه های آموزشی، پژوهشی و علمی بسترهای متفاوتی برای تدوین استانداردهای اخلاقی حرفه ای و همین طور برای مطالعه آن ها وجود دارد.

فلسفه اخلاق یا اخلاق پژوهشی دانشی است که از اصول و ارزشهای اخلاقی صحبت می کند. ارزشهایی که ناظر به رفتارها و صفات ارادی مردمان و تمایز آن ها از حیث خوبی و بدی، شایستگی و ناشایستگی ها، نیکویی و زشتی و باید و نباید هستند. اخلاق پژوهش به مبادی اخلاق افعال می پردازد. رویکردی که ریشه آن به ارسو و کتاب مشهور او تحت عنوان اخلاق نیکوماخوس بر می گردد که در ان کتاب گوهر فعل اخلاقی را رفتار عقلانی متعهد به خیر جمعی می داند (به نقل از فراستخواه، 1385). اخلاقیات از ساختارها و مناسبات، فرهنگ، دین، نظام های هنجاری و حقوقیف نظام خانواده، یادگیری اجتماعی، ایمان و تجارب و نگرشهای مردمان تاثیر می پذیرد. همانگونه که می توان از اخلاق در سطح کلان نظام اجتماعی یا اخلاق در سطح فردی بحث کردف اخلاق در سطح زیر نظام ها نیز می تواند موضوعیت داشته باشد. اخلاق حرفه ای به مسائل و پرسشهای اخلاقی و نیز اصول و ارزشهای اخلاقی یک نظام حرفه ای مانند پزشکی، وکالت، مهندسی، معلمی و .. می پردازد. در واقع این دانش مبتنی ناظر بر افعال ارادی حرفه ایها در حیطه فعالیت های حرفه ای خوشان است (استنت[1]، 2006).

در این میان، آموزش عالی نیز یک نظام حرفه ای است و مجموعه ای از رفتارهای انسانی عاملان را پوشش می دهد. افعال این عاملان نیز در منافع یا تضرر دیگران و همچنین در رشد یا زوال شخصیت خود آن ها تاثیر می گذارد. بنابراین نظام آموزش عالی می تواند به لحاظ اخلاقی مورد بحث قرار بگیرد برای مثال، یک نوع تدریس می تواند موجبات یادگیری مطلوب دانشجویان را متناسب با تحولات علمی و تقاضاهای جامعه فراهم بیاورد یا نیاورد (فراستخواه، 1385). یک فعالیت تحقیقاتی یا در حوزه فناوری می تواند با محیط زیست، ایمنی، حریم خصوصی دیگران و حتی منافع متعارض اجتماعی در ارتباط باشد و محل پرسشها و تاملات اخلاقی باشد. فناوری اطلاعات می تواند حریم خصوصی افراد را تهدید کند و دانش هسته ای می تواند منشا خطر برای صلح و همبستگی جهانی باشد. حتی نوع فناوری می تواند کیفیت زیست بوم را به خطر بیاندازد. از این روست که اخلاق حرفه ای و اخلاق در آموزش عالی معنی پیدا می کند و به مباحث اخلاقی مربوط به تولید و انتقال دانش می پردازد.

مطلب مشابه :  جایگاه موضوعات استراتژیک

هرچند مباحث اخلاق حرفه ای علمی پیشینه طولانی دارد اما مخصوصا از دهه 70 در قرن بیستم میلادی بود که به دنبال جنگ ویئتنام و پی آمدهای ناشی از آن موج تازه ای از توجه به ابعاد اخلاقی علم و فناوری به میان آمد. در سال 1978، دانشگاه ییل و انجمن ارزشهای آموزش عالی، مبتکر فعالیت های دانشگاه محور شدند که کانون توجه آن، ترویج اخلاق پژوهی بود (تافلر[2]، 2004).

موضوع دیگری که به اهمیت اخلاق علمی در یکی دو دهه اخیر دامن زد، رشد پرشتاب علم و فناوری همزمان با ضعف و مسئله آمیز شدن نظام های سنتی اخلاقی در جوامع (به ویژه در مراحل گذار اجتماعی تغییرات) بود. در نتیجه این پرسش به میان آمد که با این حد از تصرف ذهنی و فنی در عالم و ادم که با پیشرفت دانش و فناوری ایجاد شده بوذ آیا فعالیت های علمی و فناوری ما می تواند متعهد به کیفیتی مبتنی بر منطق اخلاق و خیر جمعی باشد؟ (فراستخواه، 1385).

اعتماد عمومی به کیفیت نظام حرفه ای علمی، به یک لحاظ، موکول به پاسخ این پرسش است. به ویزه با توجه به فرایند جهانی شدن و بین المللی شدن در آموز و همچنین آموزش عالی، نیاز به یک زبان مشترک در اخلاق آن هم در قیاس جهانی احساس می شود (اورس[3]، 2000).

شورای بین المللی اتحادیه های علم که بعدا به شورای بین المللی علم تغییر نام یافت از سال 1996 کمیته ای دائمی با عنوان کمیته دائمی مسئولیت و اخلاق در علم به وجود آورد که ماموریت آن پشتیبانی از مطالعات و فعالیت های مربوط به اخلاق علمی در سطح بین المللی بوده است (اورس، 2000). در مطالعات پیشین مربوط به اخلاق علم و آموزش عالی چند موضوع بیش از سایر موضوعات به عنوان لوازم ان در کانون مباحث قرار گرفته است.

[1]Stent

[2]. Toffler

[3]. Evers

دسته بندی : آموزش-سریع