4-2- مفهوم تاب‌آوری

تاب‌آوری[57] یکی از سازه‌های عمده رویکرد روانشناسی مثبت‌گرا[58] می‌باشد. در سال‌های اخیر این رویکرد با شعار توجه به استعدادها و توانمندی‌های انسان (به جای پرداختن به اختلالات و ناهنجاری‌ها) مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. هدف نهایی این رویکرد، شناسایی سازه‌ها و شیوه‌هایی است که موجبات بهزیستی و شادکامی انسان را فراهم می‌آورند. رویکرد مثبت‌گرا دارای سازه‌های مثبتی از جمله شادی[59]، امید[60]، بهزیستی[61]، عزت نفس[62] و … است. یکی از مهترین سازه‌های این رویکرد، تاب‌آوری است. تاب‌آوری یکی از سازه‌هایی است که موجب انطباق فرد با نیازها وتهدیدات موجود در زندگی است.

تاب‌آوری در لغت به معنای حالت فنری داشتن، حالت برگشت‌پذیری داشتن و حالت ارتجاعی داشتن می‌باشد (فرهنگ آکسفورد، 2003). اصطلاح تاب‌آوری به صورت‌های مختلف و متنوعی تعریف شده است: مانند توانایی سازگاری موفقیت‌آمیز[63] در مقابل محیط در حال تغییر (داروین[64]، 1989؛ سیچیتی و کوهن[65]، 1995)؛ و سرسختی[66] و آسیب‌ناپذیری[67] (آنتونی[68]، 1974؛ کوباسا[69]، 1979؛ مدی و خوشابا[70]، 1994)؛ و سازگاری موفقیت‌آمیز علی‌رغم استرس زیاد و شرایط ناگوار (استوارت، رید و منگهام[71]، 1997). اما همه تعاریف دارای یک توصیف مشترک می‌باشند و آن هم «توانایی بازگشت به حالت اولیه[72]» می‌باشد (به نقل از صحراگرد، 1386).

گارمزی و ماستن (1991) تاب‌آوری را یک فرآیند، توانایی یا پیامد سازگاری موفقیت‌آمیز علیرغم شرایط چالش‌برانگیز و تهدیدکننده می‌دانند. در تعریفی دیگر، تاب‌آوری یعنی آشکارکردن شایستگی در افراد علیرغم تحت فشار بودن و استرس زیاد است (گارمزی، ماستن و تلگن[73]، 1984). راتر[74] (2001) معتقد است تاب‌آوری، سازگاری مثبت در واکنش به شرایط ناگوار است.

تاب‌آوری صرفاً مقاومت منفعل در برابر آسیب‌ها یا شرایط تهدیدکننده نیست، بلکه فرد تاب‌آور، مشارکت‌کننده فعال و سازنده محیط پیرامون خود است. تاب‌آوری قابلیت فرد در برقراری تعادل زیستی-روانی و روحی در مقابل شرایط مخاطره‌آمیز می‌باشد (کانر و دیویدسون، 2003).

در مجموع تاب‌آوری مفهومی روانشناختی است که توضیح می‌دهد چگونه افراد با موقعیت‌های غیرمنتظره کنار می‌آیند. تاب‌آوری به معنای سرسختی در مقابل استرس، توانایی برگشت‌پذیری به حالت عادی و زنده‌ماندن و تلاش‌کردن در شرایط ناگوار است (دوو[75]، 2004).

 

1-4-2- عوامل مؤثر بر تاب‌آوری

عوامل موًثر بر تاب‌آوری در حالت کلی شامل عوامل درونی[76] و عوامل بیرونی[77] است. فاکتورهای درونی، فاکتورهایی هستند که از مکانیسم‌های درونی فرد سرچشمه می‌گیرد و در واقع شامل مشخصات درونی افراد مانند هوش[78]، ویژگی‌های شخصیتی[79]، عزت نفس، خود کارآمدی[80] و مهارت های حل مسئله می‌باشد. فاکتورهای بیرونی آن دسته از عواملی است که از مکانیسم های بیرونی فرد سرچشمه می‌گیرد . خانواده، دوستان، مدرسه، دولت  از این نوع عوامل محسوب می‌شوند.

در مجموع می‌توان تاب‌آوری را به صورت سه عامل مورد بررسی قرار داد:

1- آمادگی‌های فردی (عوامل فردی) که شامل منابعی است که در خود فرد وجود دارد مانند: هوش، مهارت‌های کنارآمدن، سرسختی، مهارت‌های ارتباطی و دید مثبت نسبت به خود، اعتماد و حس معناداری زندگی  که می‌تواند در شکل‌گیری تاب‌آوری نقش داشته باشد.

2-انسجام خانوادگی (عوامل خانوادگی) اشاره به وجود منابع خانوادگی قوی مانند جو خانوادگی مثبت، روابط نزدیک در خانواده، تحصیلات والدین و محیط سازمان یافته، برای افراد دارد، به طوری که فرد از درون خانواده به خوبی مورد حمایت قرار گیرد و در مواقع بروز مشکل، این فاکتور حمایتی بتواند به او کمک کند تا بهتر با مشکل مواجه شود.

مطلب مشابه :  عوامل تسهیل کننده سلامت نظام اداری

3- حمایت اجتماعی[81] (عوامل اجتماعی) آن دسته عواملی است که از طرف اجتماع در اختیار فرد قرار می‌گیرد. منابع حمایت اجتماعی می‌تواندشامل نقش دولت‌ها، نقش آموزش و پرورش در ایجاد مهارت‌های رهبری و کار گروهی، و حتی روابط فرد با بزرگسالان در مدرسه و غیره باشد.

عواملی که باعث می‌شود فرد تاب‌آور شود همان فاکتورهای حمایتی[82] هستند. مفهوم تاب‌آوری با عوامل حمایتی رابطه‌ای بسیار نزدیک دارد. فاکتورهای حمایتی، عوامل برگرفته از فرد و یا محیط در جهت مقاوم‌کردن فرد در برابر شرایط تهدیدآمیز می‌باشد. در مقابل فاکتورهای حمایتی، فاکتورهای خطر[83] قرار دارند. فاکتورهای خطر وقایع پر استرس و محرک‌های تنش‌زا در زندگی می‌باشند. فاکتورهای خطر می‌تواند فرد را از رسیدن به حالت تعادل باز دارد.

راتر (1999)، تاب‌آوری را یک فرآیند پویا می‌داند که شامل تعامل بین عوامل خطرزا و عوامل حمایتی (محافظتی) درونی و بیرونی، برای بهبود آثار رویدادهای ناگوار زندگی می‌باشد (اولسون و همکاران، 2003). در این راستا گارمزی (1985) نیز به سه عامل حمایتی مذکور اشاره دارد. در مجموع براساس ادبیات پژوهش تاب‌آوری آشکار است که اغلب فعالیت‌های تحقیقی بر فرآیندهای حمایتی تأکید کرده‌اند، فرآیندهایی که در سه سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی قرار دارند.

سه پیامد عمده فاکتورهای حمایتی شامل کاهش تأثیر رویدادهای منفی، مقاومت در برابر مشکل و ترویج گذرگاه‌های موفق و مثبت می‌باشد. هم چنین پیامدهای تاب‌آوری شامل رفتارهای اجتماعی مطلوب، پیشرفت تحصیلی، رضایت از زندگی، شادکامی و عدم رفتارهای نامطلوب مانند بیماری های روانی و عدم ثبات عاطفی و هیجانی را می‌توان نام برد (ماستن ورید، 2004).

2-4-2- مدل‌های تاب‌آوری

با توجه به گستردگی مفهوم تاب‌آوری ، پژوهشگران این حوزه مدل‌های متعددی را برای تاب‌آوری توصیف کرده‌اند. به طور کلی مدل‌های تاب‌آوری را می‌توان به دو دسته، مدل‌های مفهومی[84] و مدل‌های فرآیندی[85] تقسیم نمود. مثلاً گارمزی، ماستن و تلگن (1984) مدل جبرانی، مدل حفاظتی و مدل مصون‌سازی در مقابل آسیب‌پذیری را ارائه نمودند. همچنین ماستن و رید (2004) مدل‌های مفهومی  متمرکز بر متغیر ومدل‌های  متمرکز بر شخص  را ارائه کردند. ریچاردسون، نیگر، جنسن و کامپفر[86] (1990) نیز مدل فرآیند تاب‌آوری را مطرح ساختند. در مدل‌های فرآیندی به جای تأکید بر شناسایی عوامل محافظتی محیطی یا فردی، بر فرآیندهای تاب‌آوری تمرکز شده است (به نقل از صحراگرد، 1386). در اینجا در مورد مدل فرآیندی کامپفر به تفضیل بحث خواهد شد.

– مدل کامپفر

مدل تاب‌آوری کامپفر شامل سه عامل شخص، فرآیند و بافت می‌باشد. در این مدل پیشایندهای محیطی (یعنی عوامل خطرزا و عوامل حفاظتی)، خصوصیات و ویژگی‌های فردی و پیامدهای مثبت (یا انسجام مجدد) بعد از تجارب منفی زندگی مد نظر قرار گرفته است. در عین حال تاب‌آوری هم به عنوان یک پیامد و هم به عنوان یک پیشایند عمل نموده است.

کامپفر در مدل خود شش سازه‌ی اصلی را مشخص کرده است (شکل 1-1). چهار مورد حوزه‌های تأثیرگذاری هستند و دو مورد نیز نقاط تعالی بین دو حوزه می‌باشند. چهار حوزه‌ی اثر عبارتند از: استرسورها و چالش‌های حاد، بافت محیطی، ویژگی‌های فردی، و پیامد. نقاط فرآیندهای تبادلی، تلاقی بین فرد و محیط، و فرد و پیامدهاست.

بافت محیطی فرآیند

تعاملی

فرد/محیط

عوامل

تاب‌آوری

درونی

فرآیند‌های   تاب‌آوری

 

 

 

 

شکل 1-1: مدل کامپفر : چارچوب تاب‌آوری (1999)

1- استرسورها و چالش‌ها[87]

این محرک‌های ورودی، فرآیند تاب‌آوری را فعال کرده و یک عدم تعادل را در فرد یا آن واحد (برای مثال خانواده، گروه یا جامعه) ایجاد می‌کنند. درجه استرس ادراک شده توسط فرد بستگی به ادارک، ارزیابی شناختی و تفسیر وی از استرسور به عنوان تهدیدکننده یا آزارنده دارد. در هر موقعیت تاب‌آوری، محرک باید نوعی از استرسور یا چالش باشد؛ زیرا تاب‌آوری زمانی معنا پیدا می‌کند که فرد نوعی استرس یا چالش را تجربه نمایند. چالش‌ها به فرد کمک می‌کنند تا با استرسورهای جدید مقابله کرده و از طریق این تجربه، رشد کند. این یک اصل اساسی برای تاب‌آوری است.

2- بافت محیط بیرونی[88]

که شامل توازن و تعامل بین عوامل خطرزا و حفاظتی برجسته و فرآیندهای محیط بیرونی فرد در حوزه‌های مهم تأثیرگذاری است (مانند خانواده، فرهنگ، جامعه، مدرسه، و گروه همسالان). این موارد با افزایش سن تغییر می‌کنند و مختص فرهنگ، موقعیت جغرافیایی یا یک دوره تاریخی هستند.

3- فرآیندهای تعامل شخص و محیط[89]

شامل فرآیندهای تعامل بین فرد و محیطش می‌باشد. برخی از فرآیندهای تعاملی به افراد کمک می‌کند تا محیط پر خطر را به یک محیط حفاظتی تبدیل کنند.

4- خصوصیات درونی فرد[90]

شامل توانایی‌های شناختی، اخلاقی، اجتماعی -رفتاری، جسمانی و هیجانی – عاطفی فرد می‌باشند؛ شایستگی‌هایی که برای موفقیت در وظایف مختلف تحولی (رشدی)، در فرهنگ‌های مختلف و محیط‌های فردی متفاوت مورد نیاز است.

5- فرآیندهای تاب آوری

 شامل تاب‌آوری کوتاه مدت یا دراز مدت می‌باشد که فرد در طی مواجهه تدریجی با چالش‌ها و استرسورها فرا گرفته است و به وی کمک می‌کند تا با انسجام مجدد به حالت اولیه برگردد.

6- پیامدهای مثبت[91]

پیامدهای مطلوب یا سازگاری موفقیت‌آمیز در زندگی در وظایف تحولی خاص که برای سازگاری مثبت بعدی در وظایف تحولی جدید حمایت‌کننده هستند و احتمال رسیدن به یک سمت کلی در بزرگسالی را تحت عنوان بزرگسال تاب‌آور افزایش می دهند.

– مدل ماستن و رید

ماستن و رید (2004) مدلهای جمع‌پذیر[92]، تعاملی[93] و غیرمستقیم[94] را توصیف کرده‌اند در مورد جمع پذیری اثرات عوامل خطرزا و دارایی‌ها[95] و یا خطرزا/ دارایی‌ها در رابطه با یک پیامدی که مثبت می‌باشد آزمون شده است. طبق این مدل دارایی و خطر نقشهای مستقیمی را ایفا می‌کنند یعنی به اینکه یک فرد چه میزان درست عمل کرده توجه دارد. در این مدل وجود یک عامل خطر یک پیامد منفی در پی دارد و عدم حضور خطر عدم تأثیر خطر را در پی خواهد داشت. گاهی حضور دارایی‌ها اثر مثبت دارد مانند داشتن هوش و یا کیفیت فرزندپروری. پیشرفت تحصیلی نیز که باعث خنثی کردن سطوح خطر می‌شود، با تقویت دارایی‌ها موجب کاهش خطر می‌گردد. در مدل تعاملی یک متغیر باعث کاهش اثرات متغیر خطرزا می‌شود که به این متغیرها عوامل محافظتی گویند. که خود به دو نوع تقسیم می‌شود نوع اول یک ویژگی پایدار در فرد یا در محیط هست که آمادگی فرد را برای روبرو شدن با مشکل و از بین بردن آن افزایش یا کاهش می‌دهد مانند رفتار خلق و خوی افراد که باعث می‌شود یک موقعیت را با استرس و تهدید بیشتر درک کرده و بیشتر واکنش نشان دهند یا واکنش کمتری از خود نشان دهند. نوع دوم سیستم محافظتی است که در زمان تهدید فعالانه عمل می‌کند مانند تلاشهایی که فرد برای تطابق خود با تغییرات و شرایط ناگوار از خود نشان می‌دهد. محافظت والدین از کودک خود در زمان تجربه شرایط ناگوار و خطر می‌تواند یکی از مثالهای بارز سیستم محافظتی باشد.

[102]- Batista & Almond

[103]- Baumeister

[104]- Cheavens & Sympson

[105]- Averill

[106]- Lapointe, Crowson & Early

مطلب مشابه :  عوامل و ویژگی های موثر بر اثربخشی نظام‌های ارزیابی عملکرد
دسته بندی : آموزش-سریع