تاثیر قرآن و حدیث در دیوان جمال¬الدین محمد¬بن عبدالرزاق اصفهانی ۹۲- قسمت ۸

تاثیر قرآن و حدیث در دیوان جمال¬الدین محمد¬بن عبدالرزاق اصفهانی ۹۲- قسمت ۸

صافی است این سخن زشوق غرض رو، زفرقان بخوان «وَ یَومَ یَعض»
( هفت اورنگ، ص ۹۹، به نقل از راشد محصل ص ۳۱ )
بنابراین، اقتباس، درج وعقد از یک خانواده هستند. به عبارت دیگر، درج، وعقد، ازگونه های اقتباس می باشند که در بیشتر موارد کاربرد یکسانی دارند.
برخی از گونه های اقتباس را می توان تضمین یا اشاره دانست. مانند :
صورت اقبال ترا بر جبین «انّا فَتَحنا لَکَ فتحاً مُبین»
(دیوان سلمان ساوجی، به نقل از راشد محصل ص ۳۲)
که بیت بالا، علاوه براقتباس تضمین هم هست. یا ابیات زیر :
چون تویی دیده ور به باغ بلاغ همچو نرگس زسرمۀ «ما زاغ»
سویم افکن زمرحمت نظری بازکن بررُخم زلطف دری
(هفت اورنگ ص ۱۱، به نقل از راشد محصل ۳۲)
که «مازاغ» علاوه بر تضمین، می توان اشاره هم به شمار آورد.
۳-۲-۸- ترجمه:
«برگردان آیه یا حدیث به صورتی است که خواننده رابه اصل متن راهنما باشد وظرفیت بازگشت به صورت اولیه را هم داشته باشد … ترجمه را در شمار حل و از گونه های اقتباس داشته اند » (راشد محصل، ۱۳۸۹: ۳۲).
۳-۲-۹- حل:
«برگردان آیه یا حدیث است به صورتی است که خواننده را به اصل متن راهنما باشد و ظرفیت بازگشت به صورت اولیه را هم داشته باشد…ترجمه را در شمار حل واز گونه های اقتباس دانسته اند» (راشد محصل،۱۳۸۹: ۳۲). استاد جمال الدین اصفهانی، در دیوان اشعار خود،بیشتر،از اقتباس،تضمین یا، تلمیح وحل استفاده کرده است. وی، بیشتر از قرآن تأثیر پذیرفته است. تأثیر پذیری از قرآن، بیشتر در قصیده های او دیده می شود که شامل مسائل اعتقادی از جمله؛ صفات خدا، پیامبران الهی، پیامبر اسلام(ص)، قیامت و… می شود.
فصل چهارم :
بررسی محتوایی تأثیر قرآن وحدیث در شعر جمال الدین اصفهانی
۴-۱- صفات خدا
سر آغاز دین، خداشناسی است وکمال شنات خدا، باور داشتن او و کمال باور داشتن خدا، شهادت به یگانگی اوست وکمال توحید (شهادت بر یگانگی خدا) اخلاص وکمال اخلاص، خدا را از صفات مخلوق جدا کردن است (دهقان، ۱۳۹۱: ۴۶). جمال الدین اصفهانی، در این قسمت، به صفات حضرت حق اشاره کرده است. صفاتی مانند: بی نیازی، جاودانگی، بی همتایی، خشم، علم، حلم، ارادۀ حق، قدرت، رحمت، کمال، توانایی، فضل حق و … که آیات واحادیث مربوط، استخراج گردیده است :
۴-۱-۱- بی نیازی خدا
به معبودی که الله صمد است ذاتش زخواب وخورد وفرزندو زن وجای
که گر تارَه به دهلیزتو دانم نَهَم بر صحنۀ دیگر کسی پای
( ۴۲۷/۱۹-۲۰)
شاعر، بیت بالا در مورد استقامت خود در راه عشق به حق بیان کرده است. مصراع اول حل از آیۀ: والله هوَ الغَنی الحَمید ( فاطر (۳۵)، ۱۵ ). (تنها خداوند است که بی نیاز وشایستۀ هر گونه حمد وستایش است. مصراع دوم اشاره به آیه زیر دارد:
لَمْ یَلِد ولم یولد ( اخلاص (۱۱۲)، ۳و۴ ). (نزاده وزاییده نشده است).
۴-۱-۲- بخشش گناهان
آورده نثار حضرتت را ارواح ملائکه دمادم
از کنج لیغفرلک الله من ذنبک نقدما تقدم
(۲۶۳/۷-۸)
بیت های فوق در تهنیت حج سروده شده اند. درج از آیه: لِیَغْفِرَ لَکَ اللهُ ما تَقَدَّ مَ مِنْ ذَنْبِکَ وما تَأخَّرَ وَ یُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکَ ویَهْدیکَ صرا طاً مستقیماٌ (فتح (۴۸)، ۲ ). (تا خداوند گناهان گذشته وآینده ای راکه به تونسبت میدادند ببخشد [وحقانیت تو را ثابت نموده ] ونعمتش را بر تو تمام کند وبه راه راست هدایتت فرماید ).
۴-۱-۳- بشارت خدا
هرروز که صبح دم زند گوید در گوش ولی تو لک البشری (۳۳۶/۷)
درج از آیه: لَهُمُ البُشْری فی الحَیاهِ الدنیا وفی الا خِرَ هِ لا تَبدیلَ لِکَلِماتِ اللهِ ذلِکَ هُوَ الفَوزُ العظیم ( یونس (۱۰)، ۶۴ ). (در زندگانی دنیا ودر آخرت شاد[و مسرور ] ند، وعده های الهی تخلف ناپذیر است، این است آن رستگاری بزرگ!).
توضیح: شاعر در مدح رکن الدین مسعود قصیده ای سروده و او را مورد ستایش قرار داده است.
۴-۱-۴- بی عیب و بی همتا بودن حق
دو چیز هست که آن نیست مر تورا به جهان از این دوگانه یکی عیب ودیگری همتا
(۲۵/۲)
اشاره به آیه: سَبِّحِ اسْم رَبک الاَعْلی(الاعلی(۸۷)،۱).(منزّه شمار نام پروردگار بلند مرتبه ات را).
توضیح: جمال الدین، به گونه ای اغراق آمیز در مدح ابوالغنائم سعدالملک، او را ستوده است و در ستایش او مبالغه کرده واورا تا خداوند بزرگ جلوه داده است.
۴-۱-۵- بیهوده نبودن خلقت
از تو دایم ظلم از من عجز وآنگه سر به سر هزل باشد گر نباشدمان نشور
(۱۹۸/۸)
اقتباس از آیه: أفَحَسِبْتُمْ انّما خَلَقْناکُم عَبَثاً واَنْکُم الینا لا تُرجَعون(المومنون(۲۳)، ۱۱۵).(آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما بازگردانده نمی شوید؟!).
۴-۱-۶- تسبیح خدا
فلک مقیم درت باالعشی والاشراق جهان به کام دلت بالغدو والاصال
(۲۲۷/۱۲)
شادمان بالغدو والاصال کامران بالعشی والاشراق
(۲۱۶/۴)
اقتباس از آیات: ۱- اِنّا سَخّرنا الجبال مَعَه یُسَبِحن بِالعَشی وَالْاشراق(ص(۳۸)، ۱۸).(ما کوه ها را مسخر او ساختیم که هر صبحگاه وشامگاه با او سخن می گفتند).
۲- وَ اِذْکُر رَبّکَ فی نَفْسِکَ تَضَرَّعاً وَحیفه وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَولِ بِالْغُدُوِ وَالاَصَالِ (پروردگارت را در دل خود از روی تضرع وخوف، آهسته و آرام صبحگاهان و شامگاهان یاد کن و ازغافلالن مباش).
۳-وَللّه یَسْجُدُ مَنْ فِی السموات والارض طوعاً و کرهاً وطلالهم بالغدو والاصال(رعد(۳)،۱۵).(تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند، از روی طاعت یا اکراه و همچنین سایه هایشان، هر صبح وعصر برای خدا سجده می کنند).
۴-۱-۷- تسلیم در برابر خدا
باد جاوید طَوعاً وکرهاً آسمان بنده مسخر تو (۳۱۳ /۲۱)
اقتباس از آیه: افغیر دین الله یبغون وله اسلم من فی السموات والارض طوعاً و کرهاً والیه یرجعون(آل عمران(۳) ۸۳)(آیا آنها غیر از آیین خدا می طلبند؟وتمام کسانی که درآسمانها و زمین هستند از روی اختیار یا از روی اجبار در برابر او تسلیمند وهمه به سوی او بازگردانده می شوند).
۴-۱-۸- جاودانگی خدا
وصف دیمومیت او هست حی لاینام نعت وحدانیت او هست فرد لایزال (۲۲۰/۶)
حل از آیه: الله لا الا هوالحی القیوم لا تاخذ سنه ولا نوم…(بقره(۲)، ۲۵۵).(هیچ معبودی نیست جز خداوند یگانه زنده، که قائم یه ذات خویش است و موجودات دیگر،قائم به او هستند.هیچ گاه خواب سبک وسنگینی او را فرا نمی گیرد).
آفتاب قدرت او هست بر چرخ قدم فارغ از نقص کسوف و ایمن از ننگ زوال (۲۲۰/۱۱)
ناظر بر آیه: ان الله یمسک السموات والارض ان تزولا ولئن زالتا ان امسکهما من احد من بعده انه کان حلیما غفورا(فاطر(۳۵)، ۴۱). (خداوند آسمانها و زمین را نگه می دارد تا از نظام خود منحرف نشوند وهرکاه منحرف گردند کسی جز او نمی تواند آنها رانگاه دارد.او بردبار وآموزنده است).
ملک تنهایی طلب کن کاین ولایت لایزول نام نیکو خر به دنیا کاین تجارت لن تبور
(۱۹۸/۱۵)
مصراع دوم اقتباس از آیه: ان الذین یتلون کتاب الله واقامواالصلاه و انفقوا مما رزقناهم سراً واعلانیه یرجون تجاره لن تبور(فاطر(۳۵)،۲۹).(کسانی که کتاب الهی را تلاوت می کنند و نماز را برپا می دارند واز آنچه به آنها روزی داده ایم پنهان وآشکار انفاق می کنند. تجارتی(پرسود) و بی زیان وخالی از کساد را امید دارند).
زیاد رفته ازل را بدایت ملکت نشان نداده اند انتهای فرجامت (۵۸ /۶)
به اوّلی که از ازل را بر اوتقدّم نیست به آخری که ازو قاصرت جاویدان (۲۸۴/۱۴)
اقتباس از آیه: هوا لاول والاخر والظاهر والباطن وهو بکل شی علیم(الحدید(۵۷)،۳).(اول وآخر وپیدا وپنهان اوست واو به هرچیز داناست).
۴-۱-۹- نقش بندجان

 

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*