علمی : نقش شورای اسلامی در توسعه ژئوکالچر شهر بندرانزلی- قسمت ۱۴

ب) فضای نسبی
این نوع موقعیت، جایگاه یک مکان یا فضای جغرافیایی را نسبت به جهات چهارگانه و نیز نسبت به عوامل مختلف و همچنین مکانها و فضاهای دیگر و یا همجوار مشخص می سازد. از آنجا که مبادی موقعیتیابی در این نوع از فضا قراردادی و وضعی است و با تغییرات اوضاع تغییر می کند می توان آن را دارای ماهیت ناثابت و متغیر فرض کرد. در واقع برداشت های نسبی از فضا بر خلاف فضای مطلق، فقط رابطه ای است که میان رویدادها و ویژگیهای آن و بنابراین وابسته به زمان و فرآیند است یا چیزی است که یک فرد یایک جامعه آن را احساس می کند. در این رویکرد از فضا، فضای نسبی یا خلق شده، فضایی ادراکی و محصول جامعه است. ( حافظ نیا و دیگران، ۱۳۸۹،۷۹).
۱-۸-۱۹٫سازماندهی سیاسی فضا
ناحیه ی سیاسی که در قلمرو اراده ی سیاسی و فرمانروایی یک قدرت سیاسی قرار می گیرد، از ارکان سازماندهی سیاسی فضا به شمار می آید که تعیین مرز برای آن از یکسو و تعیین مرکزیت این نواحی از دیگرسو دو لبه ی حساس تقسیم بندی سیاسی فضا هستند. یعنی سه پارامتر اصلی در تقسیم بندی « مرکزیت ، مجاورت و مرزهای واحد اداری سیاسی» سیاسی فضا (تقسیمات کشوری) به شمار می آیند. به همین دلیل دولت ها نسبت به تقسیم فضای سرزمین خود به شکل مناسب جدیت خاصی دارند. البته سطح اختیار است و قدرت تصمیم گیری و کار کرد سیاسی واحدهای تقسیماتی درون کشوری تاحد زیادی تابع نوع دولت و سیستم سیاسی سطح ملی می باشد. یعنی اینکه دولت اعم از اینکه بسیط ، فدرال و یا ناحیه ای باشد نوع سازماندهی سیاسی فضا تفاوت می کند.
سازماندهی سیاسی فضا ظرف و چار چوب ساختار تشکیلات اداری کشور را تعیین می نماید. چنانچه نظام سازماندهی سیاسی فضا به لحاظ سلسله مراتبی بلند (در ایران شامل کشور ، استان ، بخش و دهستان) باشد ، ساختار تشکیلاتی نیز متمایل به بلند خواهد شد. ساختار بلند، فرایند اطلاع رسانی را کند و نیاز به امکانات، منابع و نیروی انسانی زیاد باعث گسترش دیوان سالاری و پیچیده شدن بوروکراسی اداری و اتلاف منابع و تامین هزینه زیاد (به ویژه هزینه های جاری در مقابل هزینه های عمرانی) بر دوش مردم و سرانجام ، کندی فرایند توسعه و عقب ماندگی را به دنبال خواهد داشت. بنابر این بسیاری از کشورها (آمریکا ، فرانسه ، ترکیه و…) نظام سازماندهی سیاسی فضا و به تبع آن ساختار تشکیلات اداری را از بلند به سمت تخت هدایت نموده اند تا از بزرگ شدن تشکیلات دولتی و کندی فرایند توسعه جلوگیری نمایند، به طوری که تعداد کارکنان دولت آمریکا به اندازه دولت ایران است. ذکر این نکته ضروری است که توسعه ی یک سرزمین دارای مثلث سه ضلعی است که اضلاع آن عبارتنداز: ۱- نواحی سیاسی ۲- ساختار اداری ۳- میزان اختیارات. توسعه یک سرزمین رابطه بسیار تنگاتنگ با سه عامل فوق دارد و درتعامل یکدیگر می باشند. ( احمدی پورودیگران، ۱۳۹۰، ۷۱).
۱-۸-۲۰٫عوامل شکل گیری روابط فضایی
به منظور تحلیل فضا، لازم است عوامل شکل گیری روابط فضایی و همچنین عملکردهای اجتماعی ناشی از آنها به روشنی تبیین گردد. شرایط نظام اقتصادی، شرایط نظام سیاسی و شرایط نظام ایدئولوژیکی، عوامل سه گانه شکل گیری روابط فضایی بوده که بررسی پیوندهای این عوامل و همچنین عملکردهای اجتماعی ناشی از آنها می تواند در شناخت و تبیین فضا بسیار مؤثر باشد. از نظر کاستل، در جامعه سرمایه داری، تسلط نظام اقتصادی، اساس سازماندهی فضا را تعیین می کند، زیرا در نظام سرمایه داری بمنظور جستجوی سود بیشتر، مکان گزینی فعالیتهای اقتصادی، تولید کالا، خدمات و حمل و نقل و همچنین ارتباطات در مکانهای ویژه ای صورت می گیرد و این فعالیتهای اقتصادی هستند که سازماندهی فضایی را عهده دارند. نظام سیاسی نیز سازماندهی فضا را از طریق سلطه و تدوین قوانین و مقررات، یگانه سازی و همچنین نیروی زور و سرکوب به انجام می رساند و نظام ایدئولوژیکی نیز با شبکه ای از نهادها، با درونمایه ایدئولوژیک ] غدیر.تاسوعاوعاشوراو…[ به فضا سرشت خاصی بخشیده و آن را سازماندهی می کند.
نظامهای مختلف سیاسی- اقتصادی، فضاهای مختلفی را تولید می کنند چنانچه شهرهای نظام سرمایه داری ایالات متحده آمریکا، نوع و کیفیت خیابانها، نوع و کیفیت وسایل نقلیه شخصی و همچنین نوع و کیفیت ساختمانها و مراکز سکونتی با موارد مشابه در نظام سوسیالیستی کشور چین متفاوت می باشد و نظامهای دوگانه سیاسی- اقتصادی گفته شده فضاهای خاص خود را تولید می نمایند. نتیجه آنکه تولید و ساختار فضا بوسیله ی یک عمل آگاهانه صورت می گیرد. پس تناقضات و تمایزات فضایی، حاصل تناقضات در جامعه است. ( کشوردوست، ۱۳۸۷، ۱۹۹- ۱۹۴).
فصل دوم
مرور منابع
۲-۱-نظریه های ناحیه بندی و تقسیمات کشوری
نظامهای حکومتی (متمرکز –غیرمتمر کز –ناحیه ای و محلی) برای اینکه بتوانند حداکثر بهره برداری از منابع موجود در قلمرو خود را داشته باشندو یا روند توسعه آن را تسریع نمایند و به انتشار و انتقال امواج نوآوری به دورترین نقاط جغرافیایی خود بپردازند ناگزیرند که ضمن شناخت سریع پدیده های گوناگون ، سرزمین خود را به نواحی گوناگون تقسیم و مدیریت کار آمد سرزمینی را درآن اعمال نمایند.
در این زمینه عمده ترین نظریه های مربوط به ناحیه بندی سرزمینی عبارتند از : نظریه مکان مرکزی کریستالر ، نظریه فون تانن ، نظریه جان فریدمن ، نظریه آر . پی . میسرا و نظریه راندینلی.
-نظریه مکان مرکزی والتر کریستالر
به طور کلی نظریه مکان مرکزی بانام کریستالر شناخته می شود هر چند کار فون تانن مبنای نظریات مکان مرکزی است علاوه بر تانن و کریستالر ، لش و گالپین نیز جز نظریه پردازان مکان مرکزی هستند ، تفاوت دیدگاه کریستالر ، لوش و گالپین در این است که کریستالر بر مبنای حمل و نقل ، لش از دید تجاری و گالپین از دیدگاه روستایی ، سلسله مراتب مکان مرکزی را مورد توجه قرار داده اند.
در نظریه ی مکان مرکزی کریستالر عامل هزینه ی حمل و نقل و رفت و آمد برای خریدکالا و خدمات از موارد مهم تلقی شده و در شکل گیری و تخصص یابی سلسله مراتب کانونهای ناحیه ای تعداد جمعیت شاخص اصلی محسوب می گردد.
مفهوم اصطلاح استانه در نظریه کریستالر به معنی حداقل سطح تقاضا نسبت به یک حمایت از یک فعالیت اقتصادی است. در واقع آستانه قسمتی از یک ناحیه است که در آن کمترین فروش یک موسسه اقتصادی صورت می گیرد. به عبارت دیگر آستانه به معنی حداقل میزان نفوذ بازار یک کانون ناحیه ای در سطح ناحیه است و براساس این آستانه می توان مرزبندی ناحیه ای را در سطح یک سرزمین انجام داد.
-نظریه فون تانن
نخستین تلاش برای تشریح الگوهای مکانی توسط فون نانن انجام شد. او شهر بزرگی را تصویر میکند که با دشتی بزرگ که حاصلخیزی یکنواختی دارد، احاطه شده است. این شهر ، محدوده روستایی خود را از نظر کالا و خدمات تامین می کند و برای عرضه ی مازاد تولیدات کشاورزی نواحی روستایی بازار مناسب فراهم می سازد. هزینه های حمل و نقل اهمیت بسیاری داشته و در نتیجه در نظریه ی او کالاهای حجیم و سنگین در مجاورت شهر تولید و کالاهای سبک و کم حجم که می توانند هزینه ی حمل و نقل نسبتاً کمتری داشته ، باشد ، در مکانهای دورتر ساخته می شوند. تانن اولین کسی بود که تاثیر عوامل اقتصادی را برسازماندهی مکانی کشاورزی تشخیص داد. (پاپلی یزدی و ابراهیمی ، ۱۳۸۱، ۱۸۳).
در مدل تانن بردو عامل هزینه حمل و نقل و فاصله از بازار تاکید می شود. این مدل اولین نظریه بهره اقتصادی–بهره مکانی در علم جغرافیاست و باهمه محدودیتهایش برای جغرافیدانان زمینه ی مناسبی را در بحث ناحیه بندی کار کردی فراهم می نماید. (احمدپور و دیگران ، ۱۳۹۰، ۱۹۶).
-نظریه جان فریدمن
در سال ۱۹۶۶ فریدمن اثر ماندگار خود را با عنوان (سیاست توسعه ناحیه ای : پژوهش موردی و نزوئلا) منتشر ساخت که در آن به نظریه برنامه ریزی ناحیه ای براساس روابط مرکز و پیرامونش ، نظریه قطب رشد و نابرابریهای ناحیه ای تاکید داشت. این اثر با تأثیر پذیری از آثار مربوط به نابرابریهای ناحیه ای معروف ترین متفکرین زمان نظیر میردل، هیرشمی و ویلیامسون تهیه شده بود (شکویی ، ۱۳۸۴، ۲۷۳).
تبیین مدل مرکز –پیرامون براساس تحقیقات فریدمن در آمریکای جنوبی (ونزوئلا و شیلی)صورت گرفت و برخلاف باور رایج ، تمایز و اختلاف منطقه ای را جدا از یکدیگر ندیده و نظام فضایی کشور را بر دو زیر نظام (که یکی را مرکز و دیگری را پیرامون نامید) تقسیم کرد. او رابطه ی بین این دو نظام را رابطه ی استعماری دانست که قطبی شدن را در مرکز و حاشیه ای شدن را در پیرامون به دنبال دارد. فریدمن معتقد بود در حالی که در یک کشور جنوب دو نظام مرکز و حاشیه وجود دارد خود آن کشور زیر نظام حاشیه ای از نظام جهانی است که زیر نظام مرکز در این نظام جهانی ، کشور یا کشورهایی از شمال هستند. (صرافی ، ۱۳۷۷، ۱۱۹).
در نظریه فریدمن تسلط هسته بر پیرامون چند جانبه است و برتری خود را از راههای زیر بر آنها اعمال می کنند : ۱- اثر سلطه: منطقه پیرامون بدلیل اشتغال دائم منابع انسانی ، طبیعی و سرمایه به هسته تضعیف می شود؛
۲-اثر اطلاعاتی: کنش های متقابل و تماس های بالقوه در مناطق هسته ای قویتر است؛
۳-اثر روانی : موفقعیت در نوآوری؛
۴-اثر مدرنیز اسیون : ارزشهای اجتماعی و تغییرات رفتاری در منطقه هسته ای ، سریعتر با نوآوری ها تطبیق می یایند؛
۵-اثر پیوند : با خلق نوآوری ها بوسیله نوآوریها
۶-اثر تولیدی : ایجادیک نظام تشویقی مجذوب کننده برای نوآوری ها ، از جمله تخصص و رشد ویژگی های اقتصادی مقیاس (احمدپور و دیگران ، ۱۳۹۰، ۱۹۸).
-نظریه آر.پی.میسرا
میسرا یکی از مشهورترین نظریه پردازان توسعه روستایی است که در دهه ۱۹۸۰ ، نظریات خود را در مورد توسعه جهان سوم مطرح کرد. او از روشهای جدید توسعه صحبت می کند که این روشها دارای ضوابط زیر می باشد : ۱- توسعه باید حالت دوقطبی را تضعیف کند ،-۲ جهت گیری توسعه باید مشکلات فقر را رفع نماید ، ۳- توسعه باید سبب پیشبرد رشد اقتصادی شود ، ۴- توسعه باید بوسیله مردم آغاز و مدیریت آن نیز برعهده مردم باشد. (مطیعی لنگرودی ، ۱۳۸۴، ۶۹).
مفهوم مراکز رشد از مفهوم اولیه قطب های رشد گرفته شده که این قطب ها مرکز قدرت اقتصادی هستند ، اما نه ضرورتاً متمرکز در مراکز جغرافیایی معین.
-نظریه راندینلی
دنیس را ندینلی استاد دانشگاه سیراکیوز آمریکا نظریه خود را براساس ناکارآمدی نظریه ی قطب رشد مطرح می کند. اومعتقد بود چنانچه کشورها بخواهند در سطوح گوناگون به توسعه دست یابند می بایست سرمایه گذاری های خود را از طریق شهرهای میانی در سطح کشور تقویت نمایند. وی در نظریه خود بر جمعیت شهری به عنوان محور سیاست توسعه تاکید داشت و معتقد بود که توسعه در سطح نواحی و نقاط آن بدون در نظر گرفتن نقاط شهری ممکن نیست، زیرا نقاط اصلی مصرف مازاد تولیدات کشاورزی در شهرها قرار دارد. از سوی دیگر اکثر نهاده های مهم تولیدات و خدمات مورد نیاز در سطح ناحیه که در نقاط روستایی مورد استفاده قرار می گیرد از سوی نقاط شهری تامین می شود. به همین علت را ندیتلی معتقد است که اگر دولت ها بخواهند به سطوح گوناگون توسعه در سطح ناحیه و سکونتگاههای آن دست یابند بایستی توسط یک سیستم یکپارچه ی شهری پراکندگی سرمایه گذاریها را در سطح نواحی تقویت نمایند و شرایط مناسب برای دسترسی به بازارهای شهری را جهت جمعیت ساکن در همه نواحی کشور فراهم نمایند.
در کانون نظریه راندینلی به سه وظیفه تحلیلی اشاره شده است که عبارتند از :
۱-تحلیل کارکردی وترسیم سلسله مراتب سکونتگاهها ۲- تحلیل پیوندهای اداری ، خدماتی ، اجتماعی ، بازاری و حمل ونقل بین سکونتگاهها ۳- تحلیل قابلیت دسترسی و زمینه ی خدماتی در نظریه را ندینلی هدف این است که شهرهای یک ناحیه به ویژه شهرهای میانی آن به عنوان کانونی برای ارائه ی خدمات و امکانات لازم در جهت توسعه ی اجتماعی–اقتصادی ناحیه در آینده تا زمینه ی توسعه ی اجتماعی–اقتصادی ناحیه که هدف نهایی تمام برنامه های توسعه می باشد فراهم گردد.
نظریات گفته شده می توانند در امر سازماندهی سیاسی فضا بر حسب شرایط مورد استفاده قرار گرفته و مبتنی بر آنها می توان به تشکیل نواحی کاکردی با ماهیت اداری و سیاسی اقدام نمود (احمدی پور و دیگران ، ۱۳۹۰، ۲۰۴).

این نوشته را هم بخوانید :   سامانه پژوهشی -نقش شورای اسلامی در توسعه ژئوکالچر شهر بندرانزلی- قسمت ۱۷

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir