تحقیق دانشگاهی – نقش شورای اسلامی در توسعه ژئوکالچر شهر بندرانزلی- قسمت ۱۵

۲-۲-مروری بر سازماندهی سیاسی فضا در ایران
نخستین خطوط تفکیک سرزمین در ایران از تطبیق طبیعت و فضای سکونتگاهی انسان شکل گرفت . زیرا اقوام آریایی در مهاجرت خود به ایران زمین که از هزاره اول قبل از میلاد آغاز شد با توجه به تقسیمات درون قومی خود که شامل مادها ، پارسها ، و پارتها بودند به ترتیب در نواحی مرکزی و شمال غرب ، غرب ، جنوب ، جنوب غرب ، شمال شرق ، شرق مستقر و نواحی شناخته شده جغرافیایی سرزمین ماد ، سرزمین فارس و سرزمین پارت را به وجود آوردند . این مرزبندی که بر خط تفکیک اقلیم و انسان پایه گذاری شده بود نزدیک به ۲۴۰۰سال در مدیریت سرزمین دارای کارکرد بود.
قدیمی ترین اسناد تاریخی سازماندهی سیاسی فضا مربوط به دوره داریوش اول هخامنشی است . ایران در عهد هخامنشی به لحاظ اداری و مالیاتی به چندین قسمت تقسیم شده بود که هر قسمت را ساتراب می نامیدند .
هردوت تعداد ساتراپها را ۲۰ تا ۲۶ و سنگ نبشته رستم تعداد آنها را ۳۰ مورد ذکر می کند.
اسکندر بعد از هخامنشیان ، تقسیمات انها را پذیرفت ولی در عهد سلوکیان کشوربه ۷۲ قسمت کوچک و بزرگ تقسیم شد .
در دوران اشکانی کشور به قسمت هایی تقسیم شده بود که باستان نویسان شمار ممالک تابع آنان را ۱۸ مملکت ذکر می کنند که ۱۱ تای آنها ممالک برتر و ۷ تای دیگرممالک فروتر بودند. در زمان ساسانیان تقسیمات گذشته مورد نظر بود ولی به لحاظ وجود مسائل خارجی و عمدتاً نظامی در سازماندهی سیاسی فضا تجدیدنظر صورت گرفت و در دوران خسرو اول انوشیروان کشور به ۴ استان (پادوکس) تقسیم شد .
تقسیم بندی ساسانیان عمدتا جنبه نظامی داشت وملاک عمده تقسیم بندی نحوه حفظ آرامش در مرزها بوده است . از اینرو اطلاق نام مرزبان برای حکمران معرف علاقه حکومت و ضرورت حفظ آرامش در مرزها بوده است . پس از حمله اعراب تقسیمات کشوری ایران دگرگون شد و تقسیماتی دیگر همچون امیرنشین ها به وجود آمد و هر یک برای اداره ی امور قلمرو حاکمیت و جمع آوری مالیات قلمرو خود را به نواحی تقسیم می کردند و هر کدام را به حاکم یا امیری میسپردند .
پس ازانقراض ساسانیان و با تشکیل دولت صفویه سازماندهی سیاسی فضا پیوسته دستخوش تغییر و تحول بوده و همراه با جنگ ها و غلبه و شکست این سازماندهی تغییر می یافت . حمدالله مستوفی در دوران مغول ها سرزمین ایران را دارای ۲۰ بخش دانسته است و تا تشکیل دولت صفویه در ایران به چهار والی نشین و ۱۳ بیگلربیگی تقسیم شده بود و شاخص عمده در سازماندهی پرداخت مالیات و مقتضیات نظامی بود .
اگر عصر صفویه را نقطه ی شروع ساخت مرکز تلقی کنیم بدون شک این دولت دارای همان کارکردهای ویژگی دولتهای مطلقه در اروپا نبود و نتوانست پیرامون یکپارچه ایی را برای خود فراهم سازد .
البته در جامعه مذهبی ایران ، ایجاد یک مذهب ملی و سراسری می توانست بسیاری از مشکلات را حل کند . اما از آنجا که این امر در سلسله های بعدی مورد تردید قرار گرفت و با ورود نادرشاه به عرصه ی قدرت شاهد یک عقب گرد شد ، کار ساخت مرکز پیرامون همگن نیز به تاخیر افتاد .
بر پا ساختن مجدد این مرکزبه مدد یک نیروی قهری مانند آغا محمد خان امکان پذیر نبود و به این ترتیب تا اواخر عهد قاجار سازماندهی سیاسی فضا با خواست حکومت انجام می شد . در سال ۱۲۸۵ اولین قانون به منظور سازماندهی سیاسی فضا به تصویب مجلس شورای ملی رسید و ایران به ۴ ایالت شامل خراسان ،کرمان و بلوچستان ، فارس و بنادرو خراسان و سیستان و ۱۲ ولایت شامل استر آباد ،مازندران ، گیلان ، زنجان ، کردستان ، لرستان ، کرمانشاهان ، همدان ، اصفهان ، یزد ، عراق و خوزستان تقسیم شد .
(ایالت قسمتی از مملکت بود که حکومت مرکزی داشت و ولایت نیز قسمتی از مملکت و حاکم نشین جز بود که دارای یک شهر حاکم نشین و توابع بود) در این تقسیم بندی حکام ایالات را والی یا فرمانروا می گفتند . هر ایالت شامل چند ولایت و در راس هر ولایت یک حاکم بود و ولایت خود به بلوک ها (بخشها) تقسیم می شدند که به وسیله ی نایب الحکومه اداره می شد .
با این روندکند ساخت مرکز حتی دردوره رضا شاه هم به انجام نرسید و اقدامات او در سرکوب رقبای متعدد و شورشهای محلی نیز نشانگر آسیب پذیر بودن دولت مرکزی و تمامیت اراضی ایران بود .
حکومت رضاشاه نیز قادر نبود کار ویژه دولت مطلقه را به انجام رساند از اینرو اطاعت سطحی و سرسری خوانین ایلات عشایر به جای ادغام این قبایل در بطن جامعه مورد قبول و مکفی تلقی می شد .
در آبان ماه سال ۱۳۱۶ قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران به تصویب رسید و به موجب ماده ۲ این قانون کشور به ۶ استان و ۵۰ شهرستان تقسیم شد . استان شمال غرب ، استان غرب ، استان شمال ، استان جنوب ، استان شمال شرق و استان مکران .
در دی ماه ۱۳۱۶ با اصلاح قانون ، کشور به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم شد و استانها با توجه به اعداد رتبه ای از یکم تا دهم نامگذاری شدند . (علت اصلی نامگذاری عددی استانها همان اختلافات قومی بین ایلات و عشایر و حکومت مرکزی بود) از ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۵ تغییرات صورت گرفته در نظام تقسیمات کشوری ایران محدود به الحاق و انتزاع و تغییر برخی اسامی می باشد . از ۱۳۲۵ اقدام به تاسیس تعدادی استان می گردد و با ادغام استانها در یکدیگر استانهای جدیدی با نام های مشخص تشکیل می گردند .
در ۲۴ ذیعقده ۱۳۲۵ ه . ق برابر با ۱۲۸۵ ه . ش اولین قانون تقسیمات کشوری با عنوان ایالت و ولایت به تصویب می رسد که کشور به ۴ ایالت و ۱۲ ولایت به مرکز دارالخلافه تهران تقسیم می گردد .
ایالتها : ۱- خراسان ۲- کرمان و بلوچستان ۳- فارس و بنادر ۴- خراسان و سیستان
ولایتها : ۱- استرآباد ۲- مازندران ۳- گیلان ۴- زنجان ۵- کردستان ۶- لرستان ۷- کرمانشاهان ۸- همدان ۹- اصفهان ۱۰ – یزد ۱۱ – عراق ۱۲ – خوزستان
در آبان ماه سال ۱۳۱۶ قانون جدید تقسیمات کشوری به تصویب می رسد و کشور به ۶ استان به شرح زیر تقسیم می شود :
۱- استان شمال غرب ۲- استان غرب ۳- استان شمال ۴- استان جنوب ۵- استان شمال غرب ۶ استان مکران
در دیماه ۱۳۱۶ قانون فوق اصلاح و کشور به ۱۰ استان به شرح زیر تقسیم می شود :
۱- استان یکم (قزوین ، زنجان ، ساوه ، سلطان آباد ، رشت ، شهسوار)
۲- استان دوم (قم ، کاشان ، تهران ، سمنان ، ساری)
۳- استان سوم (تبریز و اردبیل)
۴- استان چهارم (خوی ، رضائیه ، مهاباد ، مراغه ، بیجار)
۵-استان پنجم (ایلام ، شاه آباد ، کرمانشاهان ، سنندج ، ملایر ، همدان)
۶- استان ششم (خرم آباد ، گلپایگان ، اهواز ، خرمشهر)
۷- استان هفتم (بهبهان ، شیراز ، بوشهر ، فسا، آباده ، لار)
۸- استان هشتم (کرمان ، بم ، بندرعباس ، خاش ، زابل)
۹- استان نهم (سبزوار ، بیرجند ، تربت حیدریه ، مشهد ، بجنورد ،قوچان)
۱۰-استان دهم (اصفهان ، یزد)
در سال ۱۳۲۵ استان آذربایجان از ادغام دو استان سوم و چهارم تشکیل می شود .
در سال ۱۳۲۶ استان تهران که از توابع استان دوم بوده تفکیک و خود به استان جدیدی تبدیل می شود.
در سال ۱۳۲۶ فرمانداریهای کل تشکیل می شوند و در همان سال اولین فرمانداری کل در بلوچستان تشکیل می شود .
در سال ۱۳۳۳ فرمانداری کل بنادر کل و خلیج فارس و بنادر و جزایر بحر عمان ایجاد می گردد .
در سال ۱۳۳۶ استان سیستان و بلوچستان تشکیل می گردد .

این نوشته را هم بخوانید :   سایت مقالات فارسی - نقش شورای اسلامی در توسعه ژئوکالچر شهر بندرانزلی- قسمت ۲۱

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir