پایان نامه با کلمات کلیدی جهان اسلام، منابع محدود، امام حسن (ع)، آل محمد (ص)

0 Comments

منابع محدود ومتاخر رنج می‏برد.
1-2- مفاهیم اساسی تحقیق
1-2-1- مفهوم‌شناسی شیعه و تشیع
1-2-1-1- واژه‌شناسی شیعه و تشیع
واژه شیعه که ریشه در ماده “شیع” دارد در زبان عربی به معنای پیرو وانصار است. به جمعی که برچیزی هم سخن شوند.ویا گروهی از کسی تبعیت نمایند نیز شیعه گفته می‏شود.1 برخی نیز می‏گویند واژه شیعه از کلمه مشایعت بر گرفته شده است واز این‌رو به معنای پیرو و مناصر می‏باشد2. ابن‌خلدون می‏نویسد؛ شیعه در لغت به معنای یاران وپیروان می‏باشد.3 خداوند در قرآن می‏فرماید “وان من شیعته لابراهیم”4 همانا از پیروان وی (نوح) ابراهیم می‏باشد. ویا در حدیث دارد “القدریه شیعه الدجال”5 یعنی قدریان (معتزلیان) از پیروان دجال هستند. بنابر این واژه شیعه به معنای یاران وپیروان به کار رفته است. و در صیغه مفرد یا تثنیه یا جمع ونیز در مونث ومذکر فرقی ندارد.6البته در زبان عرب لفظ شیعه به معنای “حزب” نیز به کار رفته است.7 کلمه تشیع که مصدر واز باب تفعل می‏باشد. در زبان فارسی یعنی کسی که ادعای شیعه بودن کند8 ولی این کلمه به تدریج با کلمه شیعه در زبان فارسی مترادف گردید. از این‌رو نویسنده تاریخ عالم آرای عباسی (م1043ق) چنین می‏نویسد “جناب شیخ به جهت تشیع به دست رومیان به شهادت رسید”9 البته به مذهب شیعه نیز تشیع اطلاق می‏شود.10
شیعه در اصطلاح تاریخی و فرقه نگاری به پیروان امام علی (ع) گفته می‏شود،11 که به امامت وی پس از پیامبر اعتقاد داشته‌اند ابن‌حزم (م456ق) در این باره می‏نویسد؛ شیعه به کسی گفته می‏شود که اعتقاد داشته باشد امام علی (ع) افضل الناس بعد از پیامبر و سزاوارترین مردم به امامت پس از نبی اکرم بوده است و فرزندانش نیزپس از وی به امامت سزاورترند.12 شهرستانی (م548ق) نیز گفته است؛ شیعیان به کسانی گفته می‏شوند فقط از امام علی پیروی می‏نمایند.وبه منصوص بودن (نص جلی یا خفی) امامت آن حضرت باور داشته باشند. ونیز اعتقاد دارند که امامت از فرزندان آن حضرت بیرون نمی‏رود.13 شیخ مفید (م413ق) از بزرگان امامیه درباره معنای شیعه و تشیع تعریف دقیق وضیقی را ارائه می‏دهد و می‏نویسد؛ تشیع دراصل به معنای پیروی بروجه تدین و اخلاص و دوستی می‏باشد. از این شیعیان امیرالمومنین علی (ع) کسانی هستند که به امامت آن حضرت ونفی امامت دیگران از روی تدین وولاء اعتقاد داشته باشد14. بنابر این تعریف شیعه فقط به امامیه وجارودیه گفته می‏شود15. حمیدان بن‌یحیی قاسمی از عالمان زیدیه یمن (زنده قرن 7)، شیعیان را به دو گروه شیعه ومتشیع تقسیم می‏نماید. و در این باره می‏نویسد؛ شیعه به کسانی گفته می‏شود که ظاهرا وباطنا شیعه باشند بدین معنا که به فضل و وجوب مودت اهل بیت وانحصار ونص بر امامت آنان باور داشته باشد.و در هر عصری ازامامی از اهل بیت (ع) اطاعت کنندو بین امامان هیچ فرقی قائل نباشند16. اوآنگاه با نگاه فرقه گرایانه‌ای که دارد. سایر گروههای معروف شیعه مانند اثنا عشریه واسماعیلیه را از دایره شیعیان واقعی خارج می‏کند ومی‏گوید؛ آن گروهها اسم تشیع ومعنای رفض را جمع کرده‌اند. با تاویلات نابجا نصوص قرآنی را تحریف و در مواجهه با روایات مشکل به اندیشه ورزی وتعقل روی می‏آورند، و بین عترت وامامان اهل بیت فرق می‏گذارند از این‌رو اینان را نمی‏توان شیعه خواند بلکه متشیع‌اند.17
بنابر تعاریفی که از شیعه ذکر شد. نتیجه گرفته می‌شود کسانی که به افضلیت و احقیت و منصوص بودن امامت امام علی (ع) پس از پیامبر (ص) اعتقاد داشته باشند شیعه گفته می‌شود.
1-2-1-2- فرقه‌های تشیع
شیعیان طبق تعاریفی که گذشت، بنا به باورداشت هایشان به دسته‌های وفرقه‌های مختلفی تقسیم می‏شوند. که در طول تاریخ پیدایش شیعه ظهور کرده‌اند. وبسیاری از آن فرقه‌های در طول زمان مضمحل یا منقرض شده‌اند. تنها سه فرقه از شیعه امروزه باقی مانده‌اند که به اثناعشریه (امامیه) وزیدیه واسماعیلیه معروف هستند. اکنون برای شناخت از هویت این گروهها به معرفی اجمالی آنها می‏پردازیم؛
1-2-1-2-1- اثناعشریه
یا شیعیان دوازده امامی که معمولا در قرنهای سوم وچهارم به قطعیه معروف بوده‌اند.18 به دوازده امام از امامان اهل بیت (ع) که نخستین آنان امام علی (ع) و آخرین ایشان امام حجت بن‌الحسن (ع) امام زمان می‏باشد19.امامیه که نام عمومی فرقه‌های شیعه که به امامت بلا فصل امام علی وفرزندان آن حضرت قائل هستند می‏باشد.ولی امروزه این نام بطور خاص بر فرقه اثناعشریه اطلاق می‏شود.20 این فرقه به نظر می‏رسد همواره درقرنهای مختلف بیشترین جمعیت شیعه جهان را تشکیل می‏داده است. نشوان حمیری (م573ق) در این باره می‏نویسد “القطعیه اثناعشریه هم اکثرالشیعه عددا علی وجه الارض”21
1-2-1-2-2- زیدیه
به گروهی از شیعیان گفته می‏شود. که به امامت زید بن‌علی بن‌حسین (ع) که در دوران خلافت هشام بن‌عبدالملک اموی در کوفه قیام کرد، باور دارند22. ملطی (م377ق)فرقه نگار قرن چهارم با نگاه متعصبانه مذهبی می‏گوید؛ زیدیان خطر ناک‌ترین گروه شیعیان را تشکیل می‏دهند.23 این گروه به سه فرقه معروف تقسیم می‏شوند؛ الف) فرقه جارودیه؛ که به طرفداران ابوالجارود زیاد بن‌منذرتمیمی (م حدود150ق) اطلاق می‏شود.24آنان اعتقاد دارند که فقط بر امامت امام علی (ع) وامام حسن (ع) وامام حسین (ع) از سوی پیامبرنص وجود دارد، وپس از آنان امامت در نسل حضرت زهرا (س) جریان دارد.وهر فاطمی که قیام کند آن امام است. آنها ازابوبکر وعمر به خاطر غصب خلافت امام علی (ع) برائت می‏ج
ویند وآن دورا تکفیر می‏کنند. ابوالجارود می‏گفت؛ احکام همه حلال وحرام وهر آنچه که مردم بدان نیازمندند در نزد کوچک وبزرگ آل محمد (ص) وجود دارد.25 ونیز اوقائل بود که امام با الهام الهی به احکام حوادث علم پیدا می‏نماید.26 از این روست که اهل سنت آنان را اهل بدعت معرفی می‏کنند.27 امام منصور بالله (م614ق) از امامان زیدیه یمن درباره جارودیه می‏نویسد؛جارودیان بیشترین جمعیت فرقه زیدیه را تشکیل می‏دهد واین گروه از زیدیان واقعی به شمار می‏روند چون سایر زیدیان در برخی از اعتقادات به خطا رفته‌اند.28 همو می‏گوید؛ که امامان زیدیه پس از زید بر مسلک جارودی بوده‌اند.29 البته بسیاری از منابع تصریح می‏کنند که جارودیه قائل به نص به وصف وبدون تسمیه می‏باشند که از آن به نص خفی تعبیر می‏شود.30 ولی برخی می‏گویند جارودیه نیز مانند اثناعشریه به نص جلی باور دارند31 هرچند عده‌ای اندک از عالمان زیدی مانند حسن بن‌بدر الدین (م670) به نص جلی تمایل پیدا کرده‌اند.32 اما انتساب این باور به عموم زیدیان، با توجه به اعتقاد آنان درباره تعریف نص، (پیش از آن گفتیم) نادرست به نظر می‏رسد. ب) صالحیه یا بتریه؛ اینان پیروان حسن بن‌صالح بن‌حی وکثیر النواء ابتر می‏باشند که اعتقاد دارند؛ امام علی (ع) با فضل‌ترین مردم پس از رسول خداست و شایسته‌ترین برای امامت بوده است ولی درعین حال بیعت با ابوبکر وعمر برخطا نیست چون آن حضرت راضی به بیعت شده است.33 این گروه در قرن دوم بیشتر حضور پر رنگی داشته‌اند ولی در قرون بعدی حضور جدی از این گروه به دست نمی‏آید. فقط ابودلف جهانگرد (زنده 341ق) از شهرکی به نام “بیر” در کنار “شهر زور” (ناحیه در جزیره در شمال عراق امروزی) نام می‏برد. که ساکنین آنجا را زیدیان صالحی تشکیل می‏دادند وهمسایگان سنی شان به خاطر مذهبشان آنان را مورد قتل وغارت قرار می‏دادند.34 برخی از زیدیان در قرون پسینی که به اهل سنت گرایش پیدا کرده نموده‌اند این گروه را زیدیه حقیقی و واقعی قلمداد می‏نمایند.35 ج) سلیمانیه؛ پیروان سلیمان بن‌جریر رقی که بر این باور بودند که امام علی (ع) اولی به خلافت بود وامت در انتخاب ابوبکر به خطا رفتند وابوبکر نیز در پذیرش خلافت اشتباه کرد، ولی آنان کافر نمی‏شوند چون اجتهاد کردند وبه خطا رفتند.36
1-2-1-2-3- اسماعیلیه
که به آنان باطنیه نیز گفته می‏شود به امامت اسماعیل بن‌جعفر صادق و فرزندش محمد بن‌اسماعیل پس از شهادت امام صادق (ع) باوردارند.37 این فرقه نیز به دسته‌های مختلفی تقسیم شد. گروهی باور داشتند که محمد بن‌اسماعیل پس از پدر امام ومهدی است وظهور خواهدکرد.38 واین گروه در تاریخ به قرامطه مشهور هستند.39 گروهی گفتند محمد بن‌اسماعیل فوت کرده است وامامت در نسل او جریان دارد.40 این گروه که در برهه‌ای از تاریخ به فاطمیان معروف شدند41. فرقه‌های از آن تاکنون نیز زنده هستند.اسماعیلیان فاطمی ‏پس از مرگ المستنصربالله (م487ق) در پی اختلاف بر سر جانشینی وی به دو دسته مستعلوی ونزاری تقسیم شدند.که مستعلویان پیروان احمد المستلی بن‌معد المستنصر ونزاریان پیروان نزار بن‌مستنصر را تشکیل می‏دادند.42حسن بن‌صباح (م518ق) یکی از داعیان ایرانی اسماعیلیان به طرفداری از نزار پرداخت، و در اختیار گرفتن قلاع الموت برای گسترش مسلک نزاریه تلاش فراوان کرد.43 واین فرقه از اسماعیلیان است که در ایران وخصوصا در کوهستانهای گیلان فعالیت داشته است. که در ادامه بدان خواهیم پرداخت. لازم به یادآوری است که فرقه آقاخانیه فعلی یکی از گروههای بازمانده نزاریان یادشده می‏باشند.
در نوشتار حاضر سعی برآن داریم تا تاریخ همه این فرقه‌های شیعه را که در گیل ودیلم حضور داشته‌اند را در بازه زمانی که در موضوع تحدید شده است را بررسی نماییم.
1-2-1-3- جغرافیای تاریخی تشیع
شیعیان همیشه در تاریخ سیاسی واجتماعی جهان اسلام حضوری پر فراز ونشیب داشته‌اند. در بخشهای از عالم اسلام در برخی برهه‌ها حضور پرتعدادی وپررنگ داشته‌اند مثل شهرهای قدس، نابلس در فلسطین امروزی که الان هیچ حضوری ندارند. ودر بعضی از نواحی در قرون متاخر جای باز کرده‌اند و دیگر مذاهب را کنار زده‌اند. مانند بسیاری از شهرهای ایران، در این قسمت بنا داریم تا نمای کلی ومختصر از جغرافیای تاریخی شیعه در پاره‌ای از نواحی را به دست دهیم و به معرفی مناطق شیعه نشین خصوصا در ایران (در طول تاریخ محدد این نوشتار) بپردازیم. در پی پرداختن همه اماکن تا بتوانیم به خوبی از تشیع منطقه گیل ودیلم سخن بگوییم.
شهر بزرگ بغداد که مدت مدیدی پایتخت جهان اسلام بود همواره شیعیان جمعیت قابل توجهی از آن شهر را تشکیل می‏دادند.44 کوفه که از شهرهای مهم عراق به شمار می‏رفت. واطراف آن شیعیان زیادی را درخود جای داده بود.45 مستوفی (م740ق) یکی از جغرافی دانان قرن هشتم گزارش می‏دهد که بیشتر مردم کوفه شیعیان اثنی عشری‌اند.46 در بصره دیگر شهر با اهمیت عراق نیز شیعیان زندگی می‏کردند.47 زیدیان جارودی واسماعیلیان دو فرقه شیعی هستند که در یمن حضور باسابقه داشته‌اند. نشوان حمیری (م 573ق) فرقه نگار یمنی در این باره می‏نویسد؛ در یمن از زیدیان فقط فرقه جارودیه حضور دارد وهادی الی الحق نخستین کسی بود که به ترویج مدهب زیدی در یمن پرداخت.48وبیشتر در شهرهای صعناء، صعده ونواحی اطراف آن شهرها پایگاه داشته‌اند.49اسماعیلیان نیز در یمن جایگاه دارند و ابوالحسن بن‌فرج بن‌حوشب کوفی اولین فردی است که عقیده اسماعیلیه را در یمن انتشار داد.50 جم
یعت شیعیان در شام نیز قابل ملاحظه بوده است.51 در ناحیه حران و شهر حلب در دوران حکومت آل حمدان، شیعه حضور داشته است. وشهر حمص شام نیز شهری شیعه نشین بوده است که نصیریان اکثریت آن شهر را تشکیل می‏دادند.52 در منطقه شامات جنوبی (فلسطین امروزی) شهرهای چون نابلس، قدس، طبریه، عمان (پایتخت کشور اردن) شیعه نشین بوده‌اند.53 منطقه مغرب عربی که به بلاد ادریس معروف است نیز خالی از شیعه نبوده است.54 در ایران منطقه جبال (تقریبا استانهای همدان، مرکزی، بخشی از استان قزوین،) مثل شهر نهاوند55، روستاهای ساوه56، فراهان57، آوه58 شیعیانی از اثناعشریان را در خود جای داده بود. مذهب شیعه در شهر قم تاریخ درازی دارد59. ملطی (م377ق) فرقه نگار مشهور در قرن جهارم وقتی گروههای شیعه را بر می‏شمارد، گروه چهاردهم را شیعیان اهل قم قرار می‏دهد60 که این امر ازجایگاه بلند شیعه در قم ودیدگاههای خاص مطرح در آن را حکایت دارد. مستوفی (م740ق) درباره قم می‏گوید؛ شهر قم شعیان اثنی عشری ومتعصبی دارد.61

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *