دانلود پایان نامه

کاشان شهر همجوار قم نیز شهری شیعه نشین بوده است.62 ری که زمانهای طولانی از شهرهای مهم محسوب می‏شد. جمعیت انبوهی از شیعیان را در خود جای داده بود.63مستوفی (م740ق) در قرن هشتم اکثر اهل ری ونواحی اطرافش را از شیعیان اثنی عشری بر می‏شمارد.64در منطقه خراسان ودر شهر نیشابور شیعیان از جایگاه ممتازی برخوردار بوده‌اند.65در مناطقی چون بلوچستان، قهستان، رودبار کرمان ومنوجان (در جنوب کرمان امروزی) اکثریت با شیعیان بوده است.66 به نظر می‏رسد شیعیان منوجان وبلوچستان زیدی بوده باشند چون ابن‌الداعی (م360ق) یکی از امامان زیدیه گیلان (در ادامه به آن خواهیم پرداخت) در منوجان قیام کرد وشیعیان زیدی آن نواحی با وی بیعت کردند67. بسیاری از مردم مناطق کرانه‌های دریای خزر را شیعیان تشکیل می‏دادند. ابن‌اثیر (م 555ق) می‏نویسد؛ از حدود سفید رود تا منطقه آمل بر مذهب شیعه هستند.68 ونیز شیعیان در بخشهای دیگر طبرستان وگرگان حضور داشته‌اند.69
1-2-2- قلمروشناسی گیل ودیلم
در این قسمت از محدوده تاریخی گیل ودیلم سخن خواهیم گفت ونیز به شهرها وآبادیهای آن منطقه اشاره خواهیم کرد. تا بتوانیم با آگاهی بهتر وضعیت تشیع درآن سامان را بررسی نماییم.
1-2-2-1- جغرافیای تاریخی گیل ودیلم
دو منطقه گیل و دیلم که در کرانه‌های جنوب غربی دریای گیلان (دریای خزر) واقع شده‌اند. در زمانهای گذشته پهنه وسیعی را در بر می‏گرفته است که امروزه بسیار از آن نواحی از گیلان ودیلمان کنونی جدا شده‌اند. برای شناخت از قلمرو تاریخی گیل ودیلم ناگزیر به منابع جغرافیایی که در قرنهای مختلف محدود جغرافیایی گیل ودیلم را گزارش کرده‌اند مراجعه کرد.تا بتوانیم بهتر به موضوع این پژوهش بپردازیم.ابن رسته (نیمه اول قرن 4ق) دیلم رادر اقلیم چهارم که از سرزمین تبت شروع وبه مغرب عربی وشهر طنجه منتهی می‏شده است قرار می‏دهد.70یاقوت (م 626ق) نیز این سرزمین را در اقلیم چهارم جای می‏دهد. وطول جغرافیایش را 75 درجه وعرض آن رانیز 36 درجه وده دقیقه بر می‏شمارد.71
برخی از جغرافی دانان حدود دیلم را خیلی گسترده ترسیم کرده‌اند. جیهانی (قرن4ق) شهرهای ری، دماوند، سمنان، طبرستان، گرگان را از قلمرو دیلم به شمار می‏آورد.72 برخی قزوین رانیزجزء دیلم برشمرده‌اند.73 مولف ناشناخته (قرن چهارم) کتاب حدود العالم درباره حدود دیلم چنین می‏نویسد؛ “مشرق این ناحیت خراسان است وجنوبش شهرهای جبال است ومغربش حدود آذربادگان است وشمالش دریای خزران است”.74 آنگاه وی شهرها ومناطقی چون گرگان، استرآباد، آمل، ساری، دامغان، سمنان، و….. را جزء نواحی دیلم ذکر می‏نماید.75مقدسی نیزکه در قرن چهارم می‏زیسته در این باره بامولف حدودالعالم هم نظر است او می‏گویددیلم مناطق قومس، گرگان، طبرستان، دیلمان را دربر دارد.76ولی هردو جغرافی دان غیر از ایالت بزرگ دیلم، ازناحیه دیلم نیز نام برده‌اند که جزء نواحی ایالت دیلم به شمار می‏رفت.77 برخی از محققان این ترسیم حدود دیلم را به خاطر اوج قدرت دو حکومت دیلمی‏ آل بویه وآل زیار، ترسیم جغرافیای سیاسی دیلم تعبیر می‏کنند.78 اما بسیاری از جغرافی نویسان تعریف واقعی ودقیق تری از جغرافیای تاریخی گیلان ودیلمان به دست داده‏اند. اصطخری (قرن4 ق) می‏گوید؛ دیلم از جانب مشرق به ولایت طبرستان و ازسوی مغرب با آذربایجان واز سمت جنوب باقزوین وطارم واز شمال نیز با دریای خزر هم مرز است.79 ابن‌حوقل (م بعد367ق) نیز در این باره می‏نویسد؛ دیلم در شرق به طبرستان وقسمتی از ری واز جنوب با قسمتی از ری و قزوین وطارم و قسمتی از آذربایجان واز ناحیه غرب نیز بابخشی از آذربایجان وسرزمین اران هم مرز است.80 البته معمولادیلم بربخش کوهستانی این محدوده اطلاق می‏شد وبه ناحیه جلگه‌ای هماره گیل یاگیلان گفته می‏شد.81 وگیلان جلگه‌ای را رودخانه بزرگ سفید رود به دو بخش شرقی (این سوی رودی) شامل نواحی لافجان، میالفجان، کشکجان، برفجان، داخل، تجن، جمه وبخش غربی (آن سوی رود) شامل نواحی خانکجال،ننک، کوتم، سراوان، پیلمان شهر، تولم، دولاب، کهن رود، استراب، خان بلی تقسیم می‏کرد.82 بعضی از جغرافی دانان شهرهای مرزی گیل و دیلم را نیز مشخص کرده‌اند ابن‌فقیه (م365ق) می‏گوید؛ ازسمت جلگه، چالوس و ازسوی کوهستان کلار مرز دیلم محسوب می‏شوند البته ناحیه کلار (کلاردشت امروزی) جزء مناطق گیل ودیلم شمرده می‏شد.83 عالمان زیدی که در این مناطق زندگی می‏کردند.کلار را ناحیه‌ای از گیلان دانسته‌اند.84 از سمت جنوب نیز شهرک طالقان نیز ازآن دیلم برشمرده اند85 از جانب جنوب غربی نیز ناحیه طارم جزء گیل ودیلم بوده است.86 منتهی الیه‌ترین مکان گیل ودیلم از جانب غرب با سرزمین موقان هم جوار بوده است.87 برخی از منابع گزارش داده‌اند که مسافت گیلان در روز گار قدیم از سوی غرب تا شرق ده روز و از جنوب به شمال کم وبیش سه روز بوده است.88به تدریج نام دیلم با تمام شهرت تاریخی‌اش ضیق شد ونام گیلان فراگیر گردید. مستوفی (م740ق) در قرن هشتم از اشکور ودیلمان که بین منطقه گیلانات وعراق در کوهستان واقع شده سخن می‏گوید.89 وقاضی نورالله شوشتری (م1019ق) در قرن یازده از روستای به نام دیلمان گزارش می‏دهد ومی‏نویسد “دیلمان بلده‌ای است جنت نشان از مضافات گیلان که سلاطین وخواص اهل لاهیجان در بعضی از فصول ردیه (گرما) گیلان عرصه دلگشای آنجا را ماوای خود سازند”90
با توجه به تعریف جغرافی دانان گذشته از محدوده جغرافیای گیل و دیلم به این جمع بندی می‌رسیم که محدوده منطقه از
جانب شرق با در برگرفتن مناطقی چون کلار و چالوس با طبرستان و از جانب جنوب با در برگرفتن کوهستان دیلم با قزوین و طالقان و از جانب غرب با آذر بایجان و از شمال نیز با دریای خزر هم مرز بوده است و از جغرافیای امروزی گیلان ودیلمان وسیع‌تر بوده است. پهنه گیل و دیلم تاریخی علاوه بر گیلان و دیلمان فعلی، بخشهای از استانهای امروزی مازندران (شهرهای رامسر، تنکابن، چالوس، کلار دشت)، قزوین (شهرهای رودبار شهرستان، معلم کلایه، رازمیان)، زنجان (شهرستان طارم) را بر می‌گرفته است. پژوهنده در تحقیق پیش رو وضعیت تشیع گیل ودیلم را در همین محدوده جغرافیای تاریخی یاد شده پیگیری خواهد نمود و حیطه جغرافیایی سیاسی (که از آن بحث شد.) خارج از محدوده این موضوع است وبدان نخواهیم پرداخت. چون این تحقیق برمبنای تاریخ گذشته صورت گرفته است از این‌رو ضروری است جغرافیای تاریخی مد نظر قرار گیرد.
1-2-2-2- معرفی شهرها و نواحی و آبادیهای گیل ودیلم
در این قسمت برای آشنای هرچه بیشتر با پهنه گیل ودیلم به معرفی برخی از مناطق آن می‏پردازیم؛ انصاری دمشقی (م727ق)گزارش می‏دهد؛ سرزمین گیلان در دامنه کوههای دیلم قرار دارد. در این دیار وبرکرانه دریا شهرهای چون لاهیجان، کوتم (سنگر امروزی در حوالی رشت)، کوچصفهان، همام (خمام)، رشت، تولیم (تولم)، فومن بنفش (فومن)، جسکر (کسکر)، دیلمان، سحررود (کهن رودیا گرگان رود) واقع شده‌اند.91 در ادامه ابتدا به معرفی شهرهای مهم شیعه نشین و آنگاه به شهرهای مهم غیر شیعی که با مناطق شیعه نشین در ارتباط بوده‌اند می‏پردازیم.
1-2-2-2-1- لاهیجان
یکی از شهرهای گیلان که یاقوت (م626ق) از آن با نام “لاهج” یاد می‏نماید که به داشتن نوعی ابریشم معروف بوده است.92 ولی صفی الدین بغدادی (م739ق) که به تلخیص کتاب یاقوت پرداخته در این باره می‏نویسد؛ لاهیجان شهری است که جدای از دیگرشهرهای گیلان است ومردمانش راشیعیان زیدی تشکیل می‏دهند.گویا او شرق سفید رودرا تماما ازآن لاهیجان دانسته است.93در این شهر پارچه حریر فراوان بود. ودر زمان مغولان تجار زیادی به این شهر می‏آمدند. خانهای مغول به خاطر ابریشم با حاکم لاهیجان روابط حسنه‌ای داشتند. سایر مناطق اطراف لاهیجان از لحاظ اقتصادی به لاهیجان وابسته بودند.94
1-2-2-2-2- هوسم
که امروزه رودسر خوانده می‏شود.95 هماره یکی از پایگاههای مهم علویان پس از قیام ناصر اطروش به شمار می‏رفته است.96 دکترستوده این ناحیه را با کوتم یکی دانسته است97. که قطعا اشتباه می‏باشد. (در ذیل اشاره خواهیم کرد.) مقدسی در سال 375 ق از شهری به نام “خشم” در گیل ودیلم نام می‏برد و می‏نویسد؛ که بازاری آباد ومسجد دارد. واز کنارش رودی می‏گذرد. وداعی در این شهر حکومت دارد.98به نظر می‏رسد این خشم تصحیف خوشم یا هوشم بوده باشد. چون در برخی منابع هوسم با تلفظ هوشم نگارش شده است.99 داعی که مقدسی از آن یاد می‏نماید باید علویی از آل ناصر یا آل ثائر باشد که آن تاریخ درآن دیار فرمانروایی داشته‌اند. البته دکتر ستوده آن داعی را به ناصر اطروش تطبیق می‏دهد که اشتباه به نظر می‏رسد. چون اطروش در سال 304ق درگذشته است. یاقوت (م626ق) در معجم البلدان گزارش می‏دهد که هوسم بعد طبرستان ودر سرزمین گیلان قرار دارد.100 معزالدوله بویهی (م356ق) در این شهر ساختمانی را احداث کرده بوده است.101 گویا مدتی این شهر به خرابی رفته است. لذا مرعشی در این باره می‏نویسد: سید رضی کیا (م789ق) این شهر را از نو بساخت ودو نهر برای آوردن آب به شهر ودهکده‌های کنار ساحل از رود خانه پلورود (پلام رود) جدا کرد.102
1-2-2-2-3- رودبار
این ناحیه در بین کوههای دیلم واقع شده است. که فرمانروایان آل جستان در این ناحیه سکونت داشته‌اند.103 مقدسی از منطقه‌ای به نام بروان از توابع دیلم یاد می‏کند و می‏نویسد؛ که مرکز بروان، شهرستان نام دارد. و از آبادی‌های با اهمیتی برخوردار نمی‏باشد ولی اهالی آن سامان چست وچالاکند از این‌رو سپاهیان بروان از چالاکی ویژه‌ای برخوردارند.104 به نظر می‏رسد این ناحیه همان رود بار شهرستان امروزی باشد. که در منطقه الموت قزوین قرار گرفته است.
1-2-2-2-4- سلاوند
از این ناحیه مقدسی (قرن4) چنین یاد می‏کند؛ دژی در آن است که سمیرم خوانده می‏شود وپیکره درندگان وخورشید وماه از زر برآن نهاد شده وخانه هایش از گل است.105 نویسنده حدود العالم (قرن4ق) نیز می‏گوید سلان رودبار از توابع دیلم است.106 در این رابطه باید گفت که دژ سمیرم همان قلعه سمیران یا شمیران است که ابودلف می‏نویسد؛ محمد بن‌مسافر حاکم دیلم در قعله سمیران (واقع در منطقه طارم در غرب سد سفید رود) مستتر بود.107 این خاندان حکومت گر دیلمی با دو نام آل مسافر وسالاروند مشهور بوده‌اند. و سلاوندی که مقدسی ذکر می‏کند همان سالاروند باشد.سلان رودباری که مولف حدود العالم ذکر می‏نماید باید تصحیف رودبار سالاروند (به گویش دیلمی‏ و گیلی سالاروند رود بار) باشد. ومحل حکومت آل سالاوند نیز در کنار رود بزرگ سفیدرود واقع شده بود.نام رود بار زیتون کنونی که راهی چندانی با قعله سمیران سالاروندیان ندارد بی ارتباط با رودبار سالاروند نیست. خاندان آل سالاروند زمانی به مسلک شیعیان اسماعیلی پیوسته بودند. ناصر خسرو اسماعیلی (م481ق) می‏نویسد “مرزبان الدّیلم جیل جیلان ابوصالح مولى امیر المؤمنین و نامش جستان ابراهیم است.در شمیران مردى نیک دیدم”108
1-2-2-2-5- کوتم
این ناحیه در غرب سفید رود قرار داشته است.109 مهلبی (م380) از کوتم باتعبیر “مدینه کبیره
للجیل” یاد می‏نماید.110 واین شهر دارای بستانهای بزرگی بوده است ودر روزگار گذشته مسافتش بادریا یک روز بوده است.111 درقرن هشتم وقتی مستوفی (م 740ق) از توابع گیلان نام می‏برد کوتم را این گونه توصیف می‏نماید “از اقلیم چهارم است بر کنار دریا افتاده است وبندرگاه کشتی که از گرکان و طبرستان و شروان از آنجا بیرون آید وحاصلی عظیم دارد”112 این بندرگاه ظاهرا در کنار رود خانه بزرگ سفید رود واقع شده بود. چون مولف (م738ق) تاریخ الجایتو می‏نویسد؛ کوتم در کناره سفید رود قرار گرفته است.113 کوتم به تدریج به کوهدم تغییر نام پیدا کرد.این ناحیه امروزه در جنوب رشت به نام سنگر واقع شده است قسمتی از دره سفیدرود را در بر می‏گرفت.114 گزارشاتی از درگیری کوتمی‌های سنی با همسایگان زیدی شان در دست است که در فصول بعدی بدان خواهیم پرداخت.

مطلب مشابه :  پایان نامه با واژه های کلیدیof، the، and، there

1-2-2-2-6- فومن
این شهر از نواحی غرب سفیدرود به شمار می‏رود.115 که در گذشته ناحیه رشت وکشت بخشهای اصلی ولایت فومن را


پاسخی بگذارید